การศึกษารายได้และการใช้ประโยชน์จากป่าเพื่อนำไปสู่การจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืน : กรณีศึกษาป่าชุมชนหนองสำแฮด ในพื้นที่บ้านม่วงไข่ บ้านเชียงเครือ และบ้านคำสร้างบ่อ ตำบลกระจาย อำเภอป่าติ้ว จังหวัดยโสธร

นักวิจัย/สังกัด :

  1. นางสาวศศิธร อยู่เย็น และคณะ

ปี พ.ศ. ที่โครงการเสร็จ : 2553

  โครงการ การศึกษารายได้ และการใช้ประโยชน์จากป่าเพื่อนำไปสู่การจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืน กรณีศึกษาป่าชุมชนหนองสำแฮด พื้นที่บ้านม่วงไข่ บ้านเชียงเครือ และบ้านคำสร้างบ่อ ตำบลกระจาย อำเภอป่าติ้ว จังหวัดยโสธร โดยนาวสาวศศิธร อยู่เย็น เป็นหัวหน้าโครงการ มีพื้นที่ดำเนินงาน คือ ป่าหนองสำแฮด ตำบลกระจาย อำเภอป่าติ้ว จังหวัดยโสธร และหมู่บ้านที่ใช้ประโยชน์จากป่า 3 หมู่บ้าน คือ บ้านม่วงใข่ บ้านเชียงเครือ และบ้านคำสร้างย่อ ตำบลกระจาย อำเภอป่าติ้ว จังหวัดยโสธร ป่าหนองสำแฮด ซึ่งภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น “ป่าชุมชนตามมติครม. บ้านเชียงเครือ” นับเป็นป่าชุมชนที่มีความอุดมสมบูรณ์ด้านทรัพยากรพรรณไม้และสัตว์ป่าอยู่สูง มีเนื้อที่ประมาณ 619 ไร่ โดย ชาวบ้านทั้ง 3 หมู่บ้านและหมู่บ้านใกล้เคียงอยู่ร่วมกับป่าหนองสำแฮดอย่างแน่นแฟ้น ไม่ว่าจะเป็นการหาอาหารมาใช้เพื่อการยังชีพภายในครอบครัวตามฤดูกาลต่างๆ เช่น ไข่มดแดง เห็ด แมงกินูน แย้ พืชผัก สมุนไพร ป่าหนองสำแฮดจึงเปรียบเสมือนครอบครัวขนาดใหญ่ที่ชาวบ้านสามารถมาฝากปากท้องเอาไว้ได้ตลอดปี และหากฤดูกาลใดมีพืชผักสมุนไพรและอาหารป่าที่หามากินตามความต้องการในครัวเรือน ชาวบ้านก็จะนำออกมาวางจำหน่ายโดยจัดทำเป็นเพิงขนาดเล็กตามร่มไม้ริมถนน เพื่อจำหน่ายแก่ผู้คนที่ขับรถสัญจรไปมา อันเป็นการสร้างเสริมรายได้ให้กับชาวบ้านในชุมชน จนถึงปัจจุบันพบว่า ป่าเริ่มถูกบุกรุก การสร้างที่อยู่อาศัยรุกล้ำเข้ามาในเขตป่าชุมชน ซึ่งมีทั้งคนในชุมชนและชุมชนข้างเคียง ทำให้แกนนำชุมชนตระหนักว่า หากคนในชุมชนไม่มีจิตสำนึกร่วมกันในการรักษาหวงแหน และเข้าไปใช้ประโยชน์จากป่าอย่างเห็นแก่ตัว ต่อไปป่าหนองสำแฮดลดความอุดมสมบูรณ์ลง และอาจจะเป็นเพียงตำนานเท่านั้น จึงร่วมกันทำการศึกษาวิจัย โดยมีวัตถุประสงค์คือ 1) เพื่อศึกษาความสัมพันธ์และการใช้ประโยชน์จากป่าของชุมชนจากอดีตถึงปัจจุบัน 2) เพื่อศึกษาพันธุ์พืชสมุนไพร จากป่าหนองสำแฮดที่ใช้เป็นการร้างอาหารและสร้างรายได้ทางด้านเศรษฐกิจของชุมชน 3) เพื่อศึกษารายได้และการใช้ประโยชน์จากป่าเพื่อนำไปสู่การจัดการป่าอย่างมีส่วนร่วม ซึ่งมีเด็กและเยาวชนบ้านม่วงไข่ บ้านเชียงเครือ และบ้านคำสร้างบ่อ จำนวน 45 คน ชาวบ้านในชุมชนม่วงไข่ บ้านเชียงเครือ และบ้านคำสร้างบ่อ จำนวน 45 คน ร่วมเป็นนักวิจัย โดยรูปแบบการดำเนินงาน มีทั้งการศึกษาข้อมูล การพูดคุยกับคนในชุมชน โดยมีเยาวชนเป็นผู้ช่วยเก็บข้อมูลตามวัตถุประสงค์ ข้อมูลที่ได้จากการศึกษามีการเรียบเรียง และนำไปสู่การวิเคราะห์ร่วมกันของคนในชุมชน เพื่อหารูปแบบที่จะนำไปสู่การจัดการป่าที่ยั่งยืน สอดคล้องกับบริบทของชุมชน โดยเฉพาะข้อมูลรายได้ที่เป็นตัวเลขที่เกิดจากป่าหนองสำแฮด ที่คนในชุมชนได้ช่วยกันสะท้อนออกมา นำไปสู่การทดลองปฏิบัติ เช่น กิจกรรมเด็กรักษ์ป่า

พืชที่นำมาใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวัน

ที่ ชื่อ การใช้ประโยชน์
1 ต้นยาง ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
2 ต้นมะค่าแต้ ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
3 กระบก ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน เผาถ่าน
4 ต้นบาก ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
5 ต้นพอก ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
6 ต้นอะลาง ลำต้นใช้สร้างบ้านทำเฟอร์นิเจอร์ กิ่งใช้ทำฟืน
7 สะแบง ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
8 พะยอม ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
9 แคน ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน ยางสีขาวนำไปซ่อมภาชนะที่แตก
10 ต้นเปลือย ใช้ทำฟืน เผาถ่าน
11 ต้นนำเลี้ยง ใช้ทำฟืน เผาถ่าน
12 ต้นชาติ ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน ใบใช้ห่อขี้กระบองและฝาผนังบ้าน
13 ขี้เหล็ก ยอดอ่อนใช้ทำอาหาร กิ่งใช้ทำฟืน
14 ต้นก่อ ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
15 ต้นพันชาติ ผลกินได้ ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
16 ประดู่ ยอดอ่อนใช้เป็นอาหารสัตว์ ลำต้นใช้สร้างบ้าน เฟอร์นิเจอร์ เปลือกใช้ย้อมผ้า
17 ต้นจิก ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
18 ต้นกระโดน กิ่งใช้ทำฟืน ยอดอ่อนนำมากินกับลาบ ป่น ก้อย แจ่ว
19 ต้นหมี่ ผลใช้ตกปลา ใบใช้สระผม กิ่งใช้ทำฟืน
20 หว้า ผลสุกมีสีดำกินได้ ลำต้นใช้สร้างบ้าน กิ่งใช้ทำฟืน
21 เครือสะตัน เครือแห้งใช้ทำหลอดปั่นด้าย
22 ต้นคัดเต้า เป็นไม้ประดับ
23 กาวกระแต ใบมีสีเหลืองใช้ย้อมผ้า
24 เครือไคสง เป็นเครือ สีน้ำตาล ใช้มัดของ
25 เครือกล้วยน้อย ดอกมีกลิ่นหอม มีผลสีเขียวเล็กเป็นพวง นำมาทำไม้ประดับ
26 กระเช้านางสีดา นำมาทำไม้ประดับ
27 สาเหล่า ต้นแลกะกิ่งใช้ทำฟืน
28 ตีนเป็ด นำมาทำไม้ประดับ
29 เข็มแดง นำมาทำไม้ประดับ
30 หนามแท่ง ผลสุกมีสีเขียวหม่นใช้ซักผ้า
31 ต้นพุทธรักษา ไม้ประดับ ใบและดอกนำมาบูราพระ
32 ต้นเลือดนก ทำเชื้อเพลิง

พืชกินได้ / นำมาใช้เป็นอาหาร

ที่ ชื่อ การใช้ประโยชน์
1 ขี้เหล็ก ยอดอ่อนนำมาต้มให้จืด ให้ทำอาหารแกงใส่หนังวัว หนังควาย หรือหมู
2 กระโดน กิ่งใช้ทำฟืน ยอดอ่อนนำมากินกับลาบ ป่น ก้อย แจ่ว
3 ติ้ว ยอดอ่อนมีรสเปรี้ยวนำมาซุปกับเห็ด ใส่อาหารประเภทต้ม แกง
4 ผักเม็ก ยอดอ่อนมีรสเปรี้ยวนำมาซุปกับเห็ด กินกับลาบ ก้อย ป่น หมี่กะทิ
5 ย่านาง ใบคั้นเอาน้ำนำไปประกอบอาหาร หรือกินสดๆก็ได้
6 มันนก หัวมันนำมานึ่งจิ้มน้ำตาลหรือทำของหวาน
7 หว้า ผลสุกสีดำกินได้
8 ก่อ ผลแก่นำมาต้มกะเทาะกินเนื้อด้านใน
9 เครือส้มลม ใบมีรสเปรี้ยว นำมากินกับแจ่ว แก้วิงเวียน
10 เครือผ้าอ้อม เป็นเครือ ใบสีเขียวเป็นแฉก ผลสุกสีเหลืองกินได้
11 ต้นหูลิง ผลหรือฝักมีรสเปรี้ยว นำมาตำหรือจิ้มกินกับพริกเกลือ
12 ต้นผะอุง เป็นต้น ใบกลมมนมันเรียบผลสุกสีดำมรสหวาน
13 หมากเม่า เป็นต้น ใบกลมมน ผลเป็นพวงผลสุกมีสีดำแดง
14 เครือเขียง ยอดอ่อนใช้ห่อเมี่ยง
15 เข็มแดง ผลสุกกินได้
16 ต่องแล่ง ผลดิบสีเขียว ผลสุกมีสีแดงกินได้
17 อ้อยป่า ลำต้นนำมาปอกกินได้เหมือนอ้อยบ้าน
18 ต้นครก ผลอ่อนสีเขียว กินได้แต่ผลแก่
19 อีลอก ลำต้นใช้ทำอาหารประเภทแกง
20 เงี่ยงปลาดุก ผลแก่สีแดงกินได้
21 คันจอง ผลและใบอ่อนนำมากินกับลาบ
22 ตากวาง ผลสุกมีสีส้ม รสหวานกินได้
23 ผักเหมียด ใบใช้รับประทานกับป่น น้ำพริก
24 หวดข่า ผลสุกมีสีดำ กินได้
25 ขี้ช้าง ผลอ่อนสีเขียว ผลสุกมีสีดำกินได้
26 ผีผ่วน ผลอ่อนสีเขียว ผลสุกมีสีแดงกินได้
27 บักเหลี่ยม ผลสีเขียวด้านในกินได้
28 บักหมั่ง ผลสุกสีแดงอมส้ม กินได้
29 ต้นส้มโมง ใบมีรสเปรี้ยวนำมาประกิบอาหาร ผลทั้งดิบทั้งสุกกินได้
30 ลำดวน ผลสุกมีสีดำ กินได้
31 ต้นตาไก้ ผลกินได้
32 ต้นผะอุง ผลสุกสีดำมีรสหวานกินได้
33 หมากขี้มด ผลกินได้
34 เล็บแมว ผลสุกสีดำกินได้
35 มะยาง ผลดิบสีเขียว ผลแก่สีเหลือง กินได้
36 กระบก ผลแก่สีน้ำตาลนำมากะเทาะเปลือกกินได้
37 ต้นกวัก ผลขนาดใหญ่สีเขียวด้านในคล้ายมังคุด กินได้
38 ต้นบักสั้น ผลสีเขียว กินได้
39 ต้นพอก ผลสุกกินได้ทั้งเนื้อและเมล็ด
40 ผักออบแอบ ใบมีรสเปรี้ยวนำมาแกง ต้ม
41 ต้นส้มเปรี้ยว ยอดมีรสเปรี้ยวนำมาประกอบอาหารต้ม แกง

เห็ด สัตว์ แมลงที่นำมาใช้เป็นอาหาร

ที่ ชื่อ การใช้ประโยชน์
1 เห็ดไค นำมาป่น ตำแจ่ว
2 เห็ดปลวกไก่น้อย นำมาแกง
3 เห็ดก่อแดง นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
4 เห็ดอ่อนช้อย นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
5 เห็ดผึ้งแต้ นำมาแกง
6 เห็ดผึ้งหวาย นำมาแกง
7 เห็ดผึ้งแดง นำมาแกง
8 เห็ดผึ้งเหลือง นำมาแกง
9 เห็ดลพโงกขาว นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
10 เห็ดลพโงกเหลือง นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
11 เห็ดถ่าน นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
12 เห็ดปลวก นำมาแกง ก้อย
13 เห็ดหน้าแหล่ นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
14 เห็ดผึ้งข้าว นำมาแกง
15 เดแกบ นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
16 เห็ดหน้ามุม นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
17 เห็ดน้ำหมาก นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
18 เห็ดดิน นำมาแกง นึ่งจิ้มแจ่ว
19 เห็ดผึ้งชาติ นำมาแกง
20 เห็ดเผาะ นำมาแกง
21 แมงกินูน นำมาป่น ก้อย ทอด คั่ว ตำแจ่ว
22 จักจั่น นำมาป่น ก้อย ทอด คั่ว
23 จิ๊โป่ม นำมาป่น ก้อย ทอด คั่ว
24 แมงกะเหลิบ นำมาป่น ก้อย ทอด คั่ว ตำแจ่ว
25 กิ้งก่า นำมาป่น ก้อย ทอด
26 แย้ นำมาป่น ก้อย ทอด
27 มดแดง ไข่นำมาก้อย แกงทอด แม่เป้งนำมาคั่ว ทอด

พืชที่นำมาใช้เป็นสมุนไพร

ที่ ชื่อ สรรพคุณทางยา
1 เข็มแดง ต้นนำมาต้มกิน แก้มดลูก
2 เครือบิ้นแฮด นำมาต้มใช้หยอดตา/เป็นยาซาง
3 เครือสะตัน ใบกินได้ เป็นยาลม
4 ต้นค้อ ผลกินได้ เป็นยาลดไข้ (แช่อาบ)
5 เครือหมาน้อย ใบกินได้นำมาคั้นเป็นยาเย็น
6 เครือส้มลม ใบสดแก้วิงเวียน
7 ต้นภู่มาลี ใบสดแก้วิงเวียนนำมาเคี้ยวกับหมาก
8 ต้นสมัด ใบนำมาเผารมควันแก้ท้องอืดในวัวควาย
9 ต้นนมสาว ต้นใช้บำรุงน้ำนม
10 ย่านาง ใบคั้นเอาน้ำกินสดๆ เป็นยาเย็น
11 ติ้ว ยาระบาย
12 ต้องแล่ง บำรุงเลือด
13 ตะไคร่ป่า บำรุงน้ำนม
14 อ้อยสามสวน รักษาไต ขับปัสสาวะ
15 ต้นครก แก้ไอ ขับเสมหะ
16 ตากวาง ยาระบาย
17 ต้นบีคน รักษาอาการท้องผูก
18 หญ้าคมปาว แก้โรคมาราเลีย โรคเบาหวาน
19 ต้นข่อย รากนำต้มแก้
20 ต้นตาไก้ ระงับกลิ่นปาก แก้ปวดฟัน
21 ต้นสาบเสือ ใช้ห้ามเลือด
22 หมากขี้กา รากใช้ต้มแก้ปวดท้อง
23 ตูมกา บำรุงเลือด รากแก้โรคเบาหวาน

ผลผลิตจากป่าชุมชนหนองสำแฮดในรอบ 1 ปี ประเภทเห็ด

ชนิด ม.ค. ก.พ. มี.ค. เม.ย. พ.ค. มิ.ย. ก.ค. ส.ค. ก.ย. ต.ค. พ.ย. ธ.ค.
เห็ดละโงก                    
เห็ดผึ้ง            
เห็ดเผาะ                    
เห็ดปลวก                
เห็ดก่อ                
เห็ดไค          
เห็ดถ่าน            
เห็ดหน้าแล่              
เห็ดหน้าวัว              
เห็ดมะอื้อ              
เห็ดผึ้งไข่