รูปแบบการอนุรักษ์ป่าดงมันให้เป็นแหล่งอาหารแบบมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ตำบลค้อเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดยโสธร ระยะที่ 2

นักวิจัย/สังกัด :

  1. นายจรัญ กาญจนสาธิต และคณะ

ปี พ.ศ. ที่โครงการเสร็จ : 2557

  โครงการวิจัย “รูปแบบการอนุรักษ์ป่าดงมันให้เป็นแหล่งอาหารแบบมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ตำบลค้อเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดยโสธร ระยะที่ 2” ดำเนินงานในระยะที่ 2 คือ เดือนกันยายน 2557 ถึงเดือนเมษายน 2557 ผลการวิจัยที่ดำเนินโครงการอย่างเป็นระบบจนได้ผลที่เป็นรูปธรรมเกิดขึ้นจริงตามวัตถุประสงค์ ดังนี้

วัตถุประสงค์ข้อที่ 1. เพื่อทดลองปฏิบัติการตามแนวทางอนุรักษ์ป่าดงมันที่วางไว้ มีดังนี้

1.1) การฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าดงมันพบว่าชุมชนจึงได้ร่วมกับภาครัฐในการจัดกิจกรรมการบวชป่า การปลูกต้นไม้ สิ่งที่เป็นประโยชน์ที่ได้จากการบวชป่า ปลูกป่า คือ เป็นการเพิ่มพื้นที่ป่า และผลผลิตในป่า สร้างความตระหนัก และรักป่าชุมชน เกิดความเชื่อ ในสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ความศรัทธาที่เกิดขึ้น ผ่านพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาเมื่อตนเองได้ปลูกกับมือก็เกิดความภูมิใจ

1.2) การสร้างแหล่งอาหารในระดับครัวเรือน การสร้างแหล่งอาหารในระดับครัวเรือน ปลูกอยู่ปลูกกิน เพื่อเพิ่มความหลากหลายของอาหาร และลดรายจ่ายในการซื้ออาหาร เป็นการวางแนวทางไปสู่การพึ่งตนเองของชุมชน หลังจากมีการดำเนินกิจกรรมในช่วง 2 เดือน ผลสรุปในแต่ละชุมชนได้มีการปลูกผักสวนครัว เพื่อลดรายจ่ายเฉลี่ยแล้วประมาณ 70% ครัวเรือนต่อชุมชน เกษตรกรต้นแบบสามารถลดค่าใช้จ่าย สุขภาพกาย และจิตดี

1.3) การเติมเชื้อเห็ดธรรมชาติ กิจกรรมเรียนรู้การเพาะเชื้อเห็ดและเติมเชื้อเห็ดในพื้นที่ป่า ซึ่งผลจากการทดลองก็ทำบริเวณดังกล่าวมีเห็ดเกิดขึ้น แต่บางพื้นที่อาจต้องทำซ้ำ ๆ เพราะการเจริญเติบโตของเห็ดอยู่ที่ความสมบูรณ์ของสภาพพื้นที่นั้นด้วย

1.4) ออกกฎระเบียบในการเข้าใช้ประโยชน์จากป่า มีการจำกัดพื้นที่หรือกำหนดโซนเพื่อฟื้นฟูสภาพในพื้นที่เสื่อมโทรมโดยประกาศเป็นเขตห้ามเข้าไปใช้ประโยชน์ในรอบ 1- 2 ปี นอกนี้ยังมีการกำหนดพื้นที่ในการห้ามเข้าใช้ประโยชน์ในเขตอภัยทาน เขตศาลปู่ตา เช่น ห้ามตัดต้นไม้ทุกขนาด ห้ามล่าสัตว์ป่า แต่สามารถเก็บเห็ดได้

1.5) จัดตั้งอาสาสมัครพิทักษ์ป่า เพื่อให้การดำเนินการอนุรักษ์ป่าดงมันเป็นไปอย่างต่อเนื่อง ในกระบวนการจึงได้ร่วมกันประชุมตามรายหมู่บ้านทั้ง 7 หมู่ หมู่บ้านละ 5 คน รวม 35 คน และมีการแต่งตั้งอาสาสมัครพิทักษ์ป่า ซึ่งประกอบไปด้วยผู้นำชุมชน ชาวบ้านที่มีจิตอาสา และเยาวชน

1.6) สร้างแนวเขตป้องกันไฟป่าในพื้นที่เสี่ยงเพื่อเป็นการป้องกันไฟป่า ในแต่ละชุมชนได้ช่วยกันสร้างแนวเขตป้องกันไฟป่า หนุนเสริมกับที่ภาครัฐมีงบประมาณมาช่วยทำแนวกันไฟ กว้างประมาณ 2 เมตร จึงทำให้ได้เห็นความร่วมมือจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องปัจจุบันเกิดปัญหาไฟป่าน้อย

1.7) สร้างภาคีเครือข่ายการจัดการป่า เมื่อมีการแต่งตั้งอาสาสมัครพิทักษ์ป่า จึงทำให้เกิดการบริหารจัดการในแต่ละชุมชนอย่างชัดเจนนอกจากเครือข่ายจัดการป่าในระดับชุมชนยังมีเครือข่ายจัดการป่าที่เป็นหน่วยงานจากรัฐ อาทิ กรมป่าไม้และกรมอุทยาน กรมทหารราบที่ 16 จะเข้ามาช่วยเหลือในยามจัดกิจกรรมในป่า เกษตรจังหวัด สนับสนุนด้านการปลูกหม่อนเลี้ยงไหมและพืชผักสวนครัว กรมพัฒนาที่ดิน สนับสนุนในการปรับปรุงดิน กรมปศุสัตว์ สนับสนุนให้ชุมชนรู้จักเลี้ยงสัตว์เช่น เป็ด ไก่ วัว ควาย กรมประมง สนับสนุนพันธุ์ปลาเพื่อปล่อยในแหล่งน้ำสาธารณะและธรรมชาติ

วัตถุประสงค์ข้อที่ 2. เพื่อสร้างการเรียนรู้ในการพึ่งตนเองด้านอาหารในระดับครัวเรือน ลดการพึ่งพิงป่า ผลจากการดำเนินงานตามรูปแบบการอนุรักษ์ป่าดงมันให้เป็นแหล่งอาหารแบบมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ตำบลค้อเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดยโสธร ซึ่งได้เรียนรู้ในการพึ่งตนเองด้านอาหารในระดับครัวเรือน ลดการพึ่งพิงป่า เกิดจากการเรียนรู้ใน 2 รูปแบบ คือ 1) การศึกษาดูงาน และ 2) การปฏิบัติการขยายผลการเรียนรู้ ผลจากการปฏิบัติการทำให้ชาวบ้านได้เรียนรู้การพึ่งตนเองด้านอาหารในครัวเรือน แบ่งเบาการเข้าไปใช้ทรัพยากรจากป่าอาทิ ผักป่าได้ในระดับหนึ่ง

วัตถุประสงค์ข้อที่ 3. เพื่อสรุปและวิเคราะห์ผลจากการทดลอง ให้เห็นทางเลือกในการอนุรักษ์ป่าดงมันที่เหมาะสมกับชุมชนตำบลค้อเหนือ จากรูปแบบการอนุรักษ์ป่าดงมันให้เป็นแหล่งอาหารแบบมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ทั้ง 7 รูปแบบ คือ การฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าดงมัน การสร้างแหล่งอาหารในระดับครัวเรือน การเติมเชื้อเห็ดธรรมชาติ การออกกฎระเบียบในการเข้าใช้ประโยชน์จากป่า การจัดตั้งอาสาสมัครพิทักษ์ป่า สร้างแนวเขตป้องกันไฟป่าในพื้นที่เสี่ยง การสร้างภาคีเครือข่ายการจัดการป่า จากผลการทดลองสรุปได้ว่าทุกรูปแบบมีความเหมาะสมที่จะเป็นรูปแบบในการอนุรักษ์ป่าดงมันของชุมชนตำบลค้อเหนือ เพราะประกอบไปด้วยรูปแบบตั้งแต่การป้องกัน การอนุรักษ์ และการฟื้นฟู

วัตถุประสงค์ข้อที่ 4. เพื่อให้เกิดเครือข่ายในการดูแลป่าดงมันจากทุกภาคส่วนในพื้นที่ตำบลค้อเหนือการดำเนินงานโครงการ “รูปแบบการอนุรักษ์ป่าดงมันให้เป็นแหล่งอาหารแบบมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ตำบลค้อเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดยโสธร ระยะที่ 2” เปรียบเสมือนเครื่องมือที่มาเชื่อมให้เกิดเครือข่ายในการอนุรักษ์ป่าจากฐานชุมชน ที่เป็นการสร้างอาสาสมัครพิทักษ์ป่าทั้ง 7 ชุมชน โดยมีแกนนำหลักหมู่บ้านละ5 คน รวม 35 คน เป็นแกนนำหลักในการขับเคลื่อนเครือข่าย ซึ่งจะมีการทำงานร่วมกับส่วนการปกครองท้องถิ่น ส่วนราชการในพื้นที่ จึงถือว่าสามารถสร้างเครือข่ายในการดูแลรักษาป่าดงมันได้ในระดับที่น่าพอใจเพราะการแต่งตั้งคณะทำงานจะเป็นกระบวนการเริ่มต้นในการดึงการมีส่วนร่วมจากชุมชนร่วมกันอย่างแท้จริง