การถอดองค์ความรู้ภูมิปัญญาการทำนาข้าวเฮี้ยะ ตำบลห้างฉัตร อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง

นักวิจัย/สังกัด :

  1. นางกมลธสรณ์ ยอดกำลัง และคณะ

ปี พ.ศ. ที่โครงการเสร็จ : 2554

  โครงการวิจัย การถอดองค์ความรู้ภูมิปัญญาการทำนาข้าวเฮี้ย ตำบลห้างฉัตร อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง เป็นงานวิจัยเชิงปฏิบัติงานที่มีวัตถุประสงค์เพื่อถอดองค์ความรู้ภูมิปัญญาการทำนาข้าวเฮี้ยของเกษตรกรในพื้นที่ ตำบลห้างฉัตร อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง โจทย์การทำงาน คือ องค์ความรู้ภูมิปัญญาการทำนาข้าวเฮี้ยของเกษตรกรในพื้นที่ตำบลห้างฉัตรเป็นอย่างไร การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยโดยมีกระบวนการชุมชนเข้ามาร่วมในการออกแบบและดำเนินงานทั้ง 2 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 ได้ออกแบบการทบทวนและค้นหาคำตอบของข้าวเฮี้ย โดยการสำรวจองค์ความรู้ภูมิปัญญาการทำนาข้าวเฮี้ยเชื่อมโยงกับความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เกี่ยวข้อง ตามกรอบคิดทั้ง 5 ประเด็น ได้แก่ 1) ความมั่นคงทางอาหาร 2) ภูมิปัญญา พิธีกรรม 3) การผลิตและการเพาะปลูกข้าวตามความคิดของชาวนา 4) ระบบนิเวศที่เกี่ยวข้องกับการทำนา และ 5) ระบบคิดในการปลูกพืชที่มีข้าวเป็นพืชหลัก จากกรอบคิดทั้ง 5 ประเด็น ซึ่งเป็นกรอบที่นำมาจับกับสถานการณ์ปัญหาที่เกิดขึ้นแล้วนำมาทดลองเพื่อหาข้อพิสูจน์ “นิยามข้าวเฮี้ย” พบว่า ข้าวเฮี้ยเป็นข้าวที่ตกหล่นหลังจากการเก็บเกี่ยว แล้วผังตัวในดิน ข้าวเฮี้ยจะตีงสัญชาติป่า (ความอึด ความทน) ออกมาจนอยู่รอดจนถึงหน้าฝนแรกข้าวจะงอกออกมา

ในส่วนการดำเนินงานระยะที่ 2 เน้นการสร้างชุดความรู้จากการนิยามความหมายของข้าวเฮี้ย จากแผนการดำเนินงานได้มีการทดลองคัดเมล็ดพันธุ์จากนาข้าวเฮี้ยและสังเกตเปรียบเทียบการเจริญเติบโต และเกิดการนำองค์ความรู้ที่ได้มาจัดทำปฎิทินการทำนาข้าวเฮี้ย ทั้งนี้ทีมวิจัยได้ศึกษาดูงานเกี่ยวกับการเพิ่มผลผลิตและการคำนวณผลผลิต จนนำมาสู่การออกแบบการทดลอง 6 ประเด็น ดังนี้ 1) การเพิ่มผลผลิตในนาข้าวและการกำจัดวัชพืช 2)การผลิตน้ำหมักชีวภาพ 3) การคำนวณผลผลิตหลังจากการเก็บเกี่ยว 4) การทำปฏิทินข้าวเฮี้ย 5) ออกแบบการทดลองการงอกของข้าว (โคน / กลาง / ปลาย) และ 6) การคัดพันธุ์และผลิตพันธุ์ข้าว บทเรียนที่เกิดขึ้นหลังจากการดำเนินงานระยะที่ 2 คือ เกิดองค์ความรู้ ทั้งองค์ความรู้เก่าและใหม่ ที่ทีมวิจัยได้ค้นพบการแก้ไขเพื่อหาทางออก เปิดมุมมองด้วยตนเอง เกิดคนรู้ จนนำไปสู่การขยายผลและการสร้างเส้นทางเลือกให้กับคนอื่นๆ ที่มีความสนใจต่อไป เกิดกระบวนการเรียนรู้ระหว่างทีมวิจัยและนักวิชาการ เพื่อร่วมหาทางออก และหาทางเลือกของชาวนา

ผลที่เกิดขึ้นจากงานวิจัยทั้ง 2 ระยะ คือ นักวิจัยเกิดความเข้าใจถึงคุณลักษณะของข้าวเฮี้ย เกิดจากการทดลองปฏิบัติด้วยตนเอง และการทบทวนองค์ความรู้ของภูมิปัญญาการทำนาข้าวในอดีต และการเพิ่มเติมความรู้จากการศึกษาดูงาน สิ่งที่เกิดขึ้นในการดำเนินงานได้เกิดการเชื่อมโยงขององค์ความรู้และการเปิดช่องทางแห่งการเรียนรู้ของชาวบ้านและความรู้จากนักวิชาการเข้ามาผสมผสานเติมเต็มระหว่างกัน จนทำให้เกิดคนรู้ (ทีมวิจัย) และสามารถนำผลจากการวิจัยไปสู่การขยายผลและสร้างทางเลือกให้กับผู้อื่นต่อไป เช่น การนำเมล็ดข้าวที่ได้จากการคัดพันธุ์มาทดลองปลูกและขยายผลการปลูกให้กับผู้ที่สนใจ จากกระบวนการงานวิจัยข้างต้น สามารถขับเคลื่อนงานวิจัยต่อไป 4 ช่องทางคือ 1) การสร้างช่องทางเลือกของการทำนาที่เหมาะสมกับแต่ละกลุ่มหรือกลุ่มเฉพาะ 2) การคัดพันธุ์ต่อจากที่ทดลอง เพื่อให้ได้พันธุ์ข้าวบริสุทธิ์/พันธุ์แท้ 3) การให้ความสำคัญด้านสุขภาพและการสร้างมูลค่าจากข้าวเฮี้ย และ 4) การสืบค้นหาข้าวสายพันธุ์ดั้งเดิมเพื่อพัฒนาเป็นพันธุ์ข้าวเฮี้ยและให้เป็นทางเลือกในการศึกษาและรักษาสายพันธุ์เดิมของชุมชนไว้

การถอดองค์ความรู้ของข้าวเฮ้ยที่ทีมวิจัยได้ทำการทดลองและได้ดำเนินการมาทั้ง 2 ระยะนั้นจึงเป็นคำตอบของการเรียนรู้กระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่นเพื่อใช้องค์ความรู้ในการทำนาของชาวนาทั้งในอดีตและปัจจุบัน รวมทั้งประเพณี-พิธีกรรมและการทำนาข้าวเฮี้ยให้เป็นแนวทางการขยายผลในประเด็นอื่นๆ เพื่อเป็นแนวทางและเพื่อให้เกิดกลไกของการเรียนรู้ร่วมกันในชุมชน