กลยุทธ์การสร้างการเรียนรู้เพื่อขยายผลการจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืนบ้านแม่เชียงรายลุ่มอำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง

นักวิจัย/สังกัด :

  1. นายจำนง เจริญชัย และคณะ

ปี พ.ศ. ที่โครงการเสร็จ : 2556

  โครงการวิจัยกลยุทธ์การสร้างการเรียนรู้เพื่อขยายผลการจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง มีวัตถุประสงค์หลักคือ 1) เพื่อสร้างกลยุทธ์การเรียนรู้เพื่อขยายผลการจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืน บ้านแม่เชียงรายลุ่ม อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง และมีวัตถุประสงค์รอง คือ 1) เพื่อจัดการองค์ความรู้โดยการสำรวจและรวบรวมด้านทรัพยากรพันธุ์พืชที่มีอยู่ในชุมชน 2) เพื่อสร้างรูปแบบการเรียนรู้ที่เกี่ยวข้องกับทรัพยากรพันธุ์ในด้านต่างๆ และ 3) เพื่อขยายผลของความรู้สู่การใช้ประโยชน์ทั้งภายในและภายนอกชุมชน โดยมีคำถามจากวิจัยคือกลยุทธ์ที่ใช้ในการสร้างการเรียนรู้เพื่อขยายผลการจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืนบ้านแม่เชียงรายลุ่มเป็นอย่างไร เป้าหมายของคำถามงานวิจัยคือต้องการให้ทีมวิจัยตอบคำถามงานวิจัยที่ชุมชนได้ตั้งขึ้นมาเอง เพื่อต้องการสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้กับชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม

จากการดำเนินการระยะที่ 1 ชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่มได้ตระหนักถึงปัญหาทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่นของตนเอง จึงได้รวมตัวกันลุกขึ้นมาจัดการปัญหาของชุมชนโดยคนในชุมชนผ่านเครื่องมืองานวิจัยท้องถิ่น เริ่มจากการร่วมกันศึกษาปัญหาชุมชน ร่วมกันวิเคราะห์ปัญหา ร่วมกันวางแผนการจัดการ ร่วมกันดำเนินกิจกรรม ร่วมกันประเมินผล และร่วมกันรับผลประโยชน์ ปัจจุบันชาวบ้านชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่มได้เข้าใจถึงจุดแข็งของทรัพยากรในชุมชน จุดอ่อนที่ต้องปรับปรุงแก้ไข/เฝ้าระวัง โอกาสจากหน่วยงานภาครัฐที่เข้ามาให้การสนับสนุน ภาคเอกชนที่เข้ามาเป็นสื่อการประชาสัมพันธ์การจัดการปัญหาทรัพยากรธรรมชาติในชุมชน รวมถึงการสนับสนุนงบประมาณในการศึกษาดูงานเพื่อเปิดโลกทัศน์ของผู้นำ/แกนนำในการขับเคลื่อนกิจกรรมที่ก่อให้เกิดการพัฒนาชุมชนในด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติในชุมชน นำไปสู่การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคต การดำเนินกิจกรรมของชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่มได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของเด็กและเยาวชนรุ่นหลังที่เข้ามามีส่วนร่วมในการรับรู้ถึงปัญหาของชุมชน เข้ามาร่วมจัดการ/การดำเนินงานของชุมชน และร่วมรับผลประโยชน์จากป่าชุมชนที่ให้ผลผลิตเลี้ยงปากท้อง สร้างรายได้ให้แก่ครอบครัว และสร้างอาชีพเลี้ยงตนเองได้อย่างมั่นคงสืบไปในอนาคต

ช่วงของการดำเนินงานในระยะที่ 2 ทีมวิจัยได้ตระหนักถึงปัญหาและได้ร่วมกันบูรณาการองค์ความรู้ที่เห็นเป็นรูปธรรมมากขึ้น คือ การสำรวจศึกษาและวิจัยพันธุ์ไม้ ค้นหาสรรพคุณของพืชสมุนไพร การทำฐานข้อมูล GIS เพื่อพัฒนาข้อมูลทรัพยากรพันธุ์พืชอย่างเป็นระบบ และจัดทำเส้นทางศึกษาธรรมชาติ 200 เมตร และ 5,000 เมตร และเพื่ออนุรักษ์พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ในป่าชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม เช่น ผักหวานป่า หรือแม้กระทั้ง อึ่ง แย้ ไข่มดแดง และอื่นๆส่งผลให้ชุมชนเป็นต้นแบบการสื่อสารแนวคิดการอนุรักษ์และจัดการป่าชุมชน ผ่านการถ่ายทอดประสบการณ์ของชุมชนแม่เชียงรายลุ่ม ตำบลแม่พริก อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง ในรายการทุ่งแสงตะวัน ในตอนบ่ามื้น และ108 พันไมล์สายใยชุมชน เป็นต้น

ดังนั้นองค์ความรู้ที่ได้ในการดำเนินงานระยะที่ 2 ส่งผลให้นักวิจัยได้ดำเนินงานในระยะที่ 3 โดยนำเสนอองค์ความรู้ในรูปแบบ คู่มือการจัดการป่าชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม การจัดทำหลักสูตรท้องถิ่นบ้านแม่เชียงรายลุ่ม การนำเสนอข้อมูลจากคู่มือฯ และการสื่อสารข้อมูลภายในผ่านวิทยุชุมชนคนสามเงา เพื่อนำเสนอองค์ความรู้หลังจากการทำงานวิจัย ในระหว่างทำงานวิจัยและหลังจบงานวิจัยและนำองค์ความรู้เหล่านี้มาถอดบทเรียนเพื่อนำไปใช้หลังจบงานวิจัยชิ้นนี้ และเพื่อเติมเต็มข้อมูลในส่วนที่ขาดหายเพื่อทำให้การจัดการป่าบ้านแม่เชียงรายลุ่มนั้นยั่งยืนและเกิดเป็นรูปธรรมมากที่สุด เช่น การเติมข้อมูลในส่วนของคู่มือการจัดการป่าชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม โรงพยาบาลสร้างเสริมสุขภาพประจำตำบลบ้านแม่เชียงรายและชมรมแพทย์แผนไทยประจำตำบลบ้านแม่เชียงรายลุ่มในการสร้างชุดความรู้ในเรื่องสมุนไพรให้เป็นชุดความรู้ที่เป็นมาตรฐานมากที่สุด เป็นต้น

และจากการทบทวนสถานการณ์ตั้งแต่การทำวิจัยตั้งแต่ระยะที่ 1 ตลอดจนการทำวิจัยในระยะที่ 3 นั้นพบว่าเกิดกระบวนการเรียนรู้และได้มาซึ่งองค์ความรู้ในการจัดการป่าชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม โดยมีแผนการทำงานในเรื่องการขยับงานต่อในการจัดการป่าชุมชนบ้านแม่เชียงลุ่มอย่างยั่งยืนโดยเน้นเป้าหมายใน 4 เรื่อง คือ เส้นทางศึกษาธรรมชาติ โดยเป้าหมายคือต้องการเส้นทางการศึกษาธรรมชาติเพื่อจัดทำในรูปแบบแหล่งการเรียนรู้จัดการทรัพยากรธรรมชาติอย่างเหมาะสมในชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม พื้นที่แหล่งเรียนรู้สมุนไพรเป็นแหล่งที่ได้ทำควบคู่ไปกับเส้นทางศึกษาธรรมชาติเพื่อจัดทำให้เกิดแนวทางการศึกษาข้อมูลสมุนไพรที่มีในชุมชนโดยชุมชนเป็นผู้ที่นำมาปลูกเพื่อเผยแพร่ความรู้ให้เด็กและเยาวชนต่อไป หลักสูตรท้องถิ่น จุดประสงค์ต้องนำเอาความรู้ทางวิทยาศาสตร์เข้ามาผนวกกับการเรียนรู้ในสถานที่จริง เช่น การสำรวจพืชสมุนไพรในป่าชุมชน เป็นต้น และช่องทางการสื่อสาร โดยนำเสนอในรูปแบบสื่อวิทยุ ณ วิทยุชุมชนคนสามเงา จังหวัดตาก เพื่อกระจายองค์ความรู้ในด้านการจัดการป่าชุมชน

ในครั้งนี้ชุมชนได้สร้างกลยุทธ์การเรียนรู้เพื่อขยายผลการจัดการป่าชุมชนอย่างยั่งยืน บ้านแม่เชียงรายลุ่ม อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง ตามวัตถุประสงค์ ได้ดังนี้

1. ได้มีการจัดการองค์ความรู้โดยการสำรวจและรวบรวมด้านทรัพยากรพันธุ์พืชที่มีอยู่ในชุมชน

2. สร้างรูปแบบการเรียนรู้ที่เกี่ยวข้องกับทรัพยากรพันธุ์พืชในด้านต่าง ๆร่วมกันในชุมชนโรงเรียนบ้านแม่เชียงรายลุ่มผ่าน “หลักสูตรท้องถิ่น” ประจำโรงเรียนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม ตำบลแม่พริก อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง และร่วมเติมเต็มข้อมูลผ่านหน่วยงานด้านสาธารณสุข

3. ขยายผลความรู้สู่การใช้ประโยชน์ทั้งภายในและภายนอกชุมชน ได้มีกลุ่มบุคคลภายนอกได้มองเห็นศักยภาพของชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม ที่มีการจัดการป่าชุมชนอย่างเหมาะสมและยั่งยืน โดยมีรางวัลลูกโลกสีเขียวเป็นเครื่องยืนยันความสำเร็จในการจัดการป่าชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพ กลุ่มบุคคลภายนอกได้นำเอาองค์ความรู้ของบ้านแม่เชียงรายลุ่มไปถ่ายทอด