แนวทางการสืบทอดองค์ความรู้เรื่องผักพื้นบ้าน เพื่อปลุกจิตสำนึกการอนุรักษ์คลองตูหยง ของชุมชนบ้านคลองขุด หมู่ที่ 6 ตำบลปากบาง อำเภอเทพา จังหวัดสงขลา

นักวิจัย/สังกัด :

  1. นายดิเรก เหมนคร และคณะ

ปี พ.ศ. ที่โครงการเสร็จ : 2555

  โครงการวิจัยเรื่องแนวทางการสืบทอดองค์ความรู้เรื่องผักพื้นบ้านเพื่อปลุกจิตสำนึกการอนุรักษ์คลองตูหยงของชุมชนบ้านคลองขุด หมู่ที่ 6 ตำบลปากบาง อำเภอเทพา จังหวัดสงขลา มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาข้อมูลพื้นฐานชุมชนทุ่งลาน บ้านคลองขุด ศึกษาความหลายของผักพื้นบ้านในระบบนิเวศน์คลองภูมิปัญญาและองค์ความรู้การใช้ประโยชน์ พฤติกรรมการบริโภคผักพื้นบ้าน กระบวนการสืบทอดองค์ความรู้เรื่องผักพื้นบ้าน และแนวทางสร้างความร่วมมือของคนในชุมชนในการฟื้นฟูความหลากหลายของผักพื้นบ้านในคลองตูหยง โดยใช้คลองตูหยงบริเวณชุมชนทุ่งลาน บ้านคลองขุด เป็นพื้นที่ในการศึกษาระยะทางประมาณ 3 กิโลเมตร และสมาชิกชุมชนทุ่งลานหมู่ 6 บ้านคลองขุด ในการศึกษาวิจัย ด้วยวิธีการรวบรวมข้อมูลพื้นฐาน สอบถามคนในพื้นที่ และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพรรณนา ทำการสำรวจ สังเกตและวิเคราะห์โดยใช้ระบบภูมิศาสตร์สารสนเทศ (GIS) สอบถาม สัมภาษณ์ และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการหาค่าความถี่ ร้อยละ จัดเวทีสัมมนาเชิงปฏิบัติการ เวทีนำเสนอผลการศึกษาคืนข้อมูลให้ชุมชน และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีเชิงพรรณนา

จากผลการศึกษาสรุปได้ว่าชุมชนทุ่งลานบ้านคลองขุด ตั้งอยู่ที่หมู่ 6 ตำบลปากบาง อำเภอเทพาจังหวัดสงขลา ก่อตั้งมาประมาณ 60 ปีก่อน มีแม่น้ำเทพา คลองตูหยง และคลองย่านยาวไหลผ่าน ชุมชนทุ่งลานมีประชากรทั้งหมด 311 คน 56 ครัวเรือน ซึ่งเป็นเครือญาติกัน มีมัสยิดนูรุสสลาม และร้านค้า 2 ร้านในชุมชน สามารถเดินทางได้ด้วยรถยนต์ รถไฟและเรือ มีโรงเรียนบ้านคลองขุด และโรงเรียนรักษ์อิสลามตั้งอยู่ภายในชุมชน สมาชิกส่วนใหญ่ใช้ระบบประกันสุขภาพของรัฐ โดยรักษาที่อนามัยตาแปดและโรงพยาบาลเทพา คนในชุมชนทั้งหมดนับถือศาสนาอิสลาม ที่ดินโดยส่วนใหญ่ทำการปลูกยางพารา ที่ดินสาธารณะอยู่ริมคลองซึ่งบางพื้นที่ถูกจับจองแต่สภาพป่าไม้ปัจจุบันยังสามารถพบได้บริเวณริมคลองที่ยังไม่มีการบุกรุกและจับจอง จำนวนผักพื้นบ้านริมคลองตูหยงที่พบทั้งหมด 46 ชนิด 35 วงศ์ เป็นพันธ์ไม้ป่าชายเลนที่แท้จริง 6 ชนิด 4 วงศ์ นอกนั้นเป็นพันธุ์ไม้ป่าปก จากการแบ่งพื้นที่ศึกษา 8 ส่วน พบการกระจายพันธุ์ที่มีจำนวนมากในแต่ละพื้นที่ได้แก่ ลำเท็ง ยอ น้ำใจใคร่ ปรงทะเล กะพ้อ โกงกาง เป้งทะเลกำแพงเจ็ดชั้น ผักพื้นบ้านโดยส่วนใหญ่อยู่ในช่วงการออกยอด ดอกและผล ส่วนใหญ่คนในพื้นที่หาผักริมคลอง รู้จัก และพบบ่อยที่สุดได้แก่ ต้นปรงทะเล ซึ่งกะพ้อเป็นผักพื้นบ้านที่หายากที่สุด ผักที่ปลูกมากที่สุดได้แก่ มะเขือ ผักพื้นบ้านที่ขายที่ตลาดมากที่สุดได้แก่ ผักหวานบ้าน ส่วนใหญ่คนในชุมชนจะเก็บปรงทะเลและลำเท็ง โดยเก็บทุกฤดู เก็บมากกว่า 4 ครั้งต่อเดือน และนำส่วนของยอดมาประกอบอาหารแบบต้มจิ้มน้ำพริกหรือบูดู

สำหรับกระบวนการสืบทอดองค์ความรู้เรื่องผักพื้นบ้าน พบว่าปัญหาการลดลงของผักพื้นบ้านโดยหลักเกิดจาก วิถีชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไปจากธรรมชาตินิยมสู่วัตถุนิยม การขยายพื้นที่ปลูกยางพารา การขยายพื้นที่ทำนากุ้ง น้ำท่วม และการเพิ่มขึ้นของจำนวนสมาชิกในชุมชน นอกจากนี้ เกิดจากการรับประทานผักพื้นบ้านที่น้อยลง ซึ่งเป็นการเพิ่มค่าใช้จ่ายในครัวเรือนมากขึ้น ขาดแหล่งเรียนรู้และการถ่ายทอดเรื่องผักพื้นบ้าน สำหรับแนวทางการอนุรักษ์ผักพื้นบ้านและกระบวนการสืบทอดองค์ความรู้ สามารถทำได้ 3 วิธีคือ นำผักพื้นบ้านมาปลูกหรือเว้นไว้ตามพื้นที่ต่างๆของคนในชุมชน ชักชวนผู้อื่นให้ปลูกหรืออนุรักษ์ผักพื้นบ้าน ต้องมีกระบวนการสืบทอดองค์ความรู้การใช้ประโยชน์ภายในครอบครัว โรงเรียน กลุ่มแม่บ้าน แม่ครัวของชุมชน คนเฒ่าคนแก่ หมอพื้นบ้าน และกลุ่มประมงพื้นบ้านในส่วนการสร้างความร่วมมือในการอนุรักษ์และฟื้นฟูผักพื้นบ้านริมคลองตูหยง ทำได้โดย จัดตั้งกลุ่มอนุรักษ์และฟื้นฟูคลองขึ้นมา การจัดให้ริมฝั่งคลองตูหยงเป็นแหล่งเรียนรู้ของนักเรียนในโรงเรียนในเขตตำบลปากบาง ทางด้านพืชผักพื้นบ้าน พืชสมุนไพร พืชป่าชายเลน สัตว์บก และสัตว์น้ำ จัดตั้งกลุ่มประมงพื้นบ้าน เสนอโครงการอนุรักษ์และฟื้นฟูคลองตูหยงให้อยู่ในแผนพัฒนาท้องถิ่นขององค์การบริหารส่วนตำบลปากบาง สำหรับเมนูอาหารผักพื้นบ้านที่นำมาสาธิต ได้แก่ แกงเลียง น้ำพริกผักลวก บูดูผักต้ม แกงส้มกุ้งกับส้มหลากลม แกงส้มปลากระบอกกับส้มหลากลม ยำยอดกะพ้อ แกงกะทิยอดปรงกับกุ้งสด เมนูประดิษฐ์ ได้แก่ ยอดปรงชุบแป้งทอด ผัดหมึกยอดลำเท็ง ผลจากการศึกษาใช้เป็นแนวทางการสร้างกลุ่มอนุรักษ์ความหลากหลายพืชผักพื้นบ้านและอนุรักษ์คลองตูหยง เกิดกติกาและแนวทางความร่วมมือของคนในชุมชนในการฟื้นฟูความหลายหลายของผักพื้นบ้านในคลองตูหยง เกิดความร่วมมือขององค์กรภาคีในการสนับสนุนกิจกรรมอนุรักษ์ความหลากหลายพืชผักพื้นบ้านและอนุรักษ์คลองตูหยงต่อไปในอนาคต